Văn học và môi trường - trong ngôi nhà trái đất

Nhà văn Nguyễn Thanh Tâm | 04/08/2022, 14:44

(TN&MT) - Chưa bao giờ vấn đề môi trường sinh thái lại đặt ra một cách bức thiết như hiện nay. Các hiện tượng thời tiết cực đoan, các thảm họa thiên tai đang đặt con người vào tình thế phải nhìn nhận lại cách chúng ta sống và ứng xử với môi trường.

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp đã mang đến nhiều tiện ích cho con người, nhưng cũng chính nền công nghiệp đã và đang từng bước hủy hoại môi trường. Đứng trước thực tại ấy, văn chương là một cách cất lời, một chất vấn, một đề nghị với con người khi sống chung trong ngôi nhà trái đất.

Cái nhìn về một nền văn học toàn cầu được gợi ra từ GS. David Damrosch, dựa trên những quan sát về các chủ đề có tầm vóc nhân loại, đang diễn ra rộng khắp trên toàn thế giới. Môi trường, sinh thái chính là một chủ đề như vậy.

Văn học sinh thái “là cách định danh thời nay đối với những tác phẩm văn học ra đời trong bối cảnh môi trường sinh thái ngày càng xấu đi, nội dung của chúng thể hiện trách nhiệm xã hội của người viết đối với vấn nạn này” (Phê bình sinh thái là gì?, Nxb Hội Nhà văn, 2017, tr. 5). Như thế, nội hàm của khái niệm văn học sinh thái đặt ra hai đòi hỏi, cũng có thể xem là hai phạm trù căn bản của một tác phẩm văn học sinh thái: một là: thể hiện được thực tại sinh thái; hai là: có ý thức tôn trọng sinh thái, lấy sinh thái làm trung tâm.

t34.jpg

Hai phạm trù này phải bao trùm được các vấn đề chủ yếu, có thể xem là đặc trưng của văn học sinh thái: thứ nhất: cảnh báo thực tại sinh thái; thứ hai: phê phán thái độ, hành động hủy hoại môi trường sinh thái; thứ ba: chấn chỉnh hay làm sáng tỏ các mơ hồ sinh thái trong cộng đồng (từ góc độ văn học, văn hóa); thứ tư: khơi dậy, thúc đẩy, hiện thực hóa các vấn đề thuộc về nhận thức, đức tin, đạo đức hay hành động của con người.

Căn cứ vào những đặc trưng này, rõ ràng ở Việt Nam, các tác phẩm văn học sinh thái khá hiếm hoi. Mặc dù vậy, ngầm ẩn hoặc ở các mức độ không hoàn toàn đáp ứng yêu cầu về thể tài, vẫn có khá nhiều tác giả, tác phẩm liên quan mật thiết đến môi trường sinh thái.

Chúng ta có thể điểm ra ở đây một số tác phẩm như thế: Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, Con voi ở công viên Thủ Lệ của Ngô Văn Phú, Chuyện ông Móng, Muối của rừng của Nguyễn Huy Thiệp, Cẩm cù của Y Ban, Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn, Kẻ ám sát cánh đồng, Châu thổ, Có một người rời bỏ thành phố của Nguyễn Quang Thiều, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, Họ vẫn chưa về của Nguyễn Thế Hùng, Mình ơi anh cưới dòng sông nhé, Linh điểu của Nguyễn Văn Học,…

Cùng với đó, văn học dịch cũng đã đem đến cho công chúng Việt Nam khá nhiều tác phẩm gợi lên cái nhìn trách nhiệm hơn của con người đối với sinh thái (Một mình sống trong rừng - David Thoreau; Vẫy vùng giữa vũng lầy - Carl Heeasen…).

Văn chương không đề xuất giải pháp, mà trong im lặng thấm sâu vào lòng người, vào trí tưởng, cảm xúc, gợi lên những suy tư… từ đó hình thành nhận thức, thái độ. Đọc Đất rừng phương Nam, chúng ta thêm yêu cuộc sống thiên nhiên nơi đây, nơi gắn bó, bao bọc và nuôi sống con người. Đọc Con voi ở công viên Thủ Lệ, chúng ta thấy xót xa đến rơi lệ trước cuộc sống và cái chết của chú voi. Đọc Muối của rừng, chúng ta nhận ra con người cũng là một sinh vật trong ngôi nhà chung tự nhiên, chúng ta nhận ra những ứng xử tình nghĩa của loài vật, chúng ta nhận ra thiên nhiên tươi đẹp, bao dung biết bao. Đọc Thần thánh và bươm bướm, Kẻ ám sát cánh đồng chúng ta thấy thương những cánh đồng đang mất dần màu xanh trước sự phát triển mạnh mẽ của đô thị, của những mưu đồ trục lợi đã làm biến dạng nông thôn. Đọc Cánh đồng bất tận ta thương những cuộc đời phiêu dạt, nổi nênh; thương những cánh đồng đói kém nghèo nàn vẫn chở che cho con người trong số kiếp nhọc nhằn của mình. Đọc Họ vẫn chưa về, chúng ta nhớ những làng quê bình yên, thương loài hươu sao bị nuôi nhốt và khai thác một cách tàn bạo…

Mỗi tác phẩm là một thực tại làm nhức nhối trong ta những suy tư về cách con người đã sống, đã đối xử với tự nhiên, với môi trường mà mình là một phần của nó. Vẫy vùng giữa vũng lầy, ngoài câu chuyện hôn nhân, đó là những phản ánh thực sự đáng sợ về môi trường tự nhiên vùng đầm lầy nước Mỹ khi những công ty công nghiệp xả nước thải làm hủy hoại môi trường.

Văn học sinh thái, xét rộng ra là những động thái của văn học, tập trung vào vấn đề “lấy thiên nhiên làm trung tâm”, xem xét con người trong mối quan hệ với tự nhiên - con người chỉ là một bộ phận của tự nhiên. Ở đó, thiên nhiên hiện ra như là một thực thể có tính môi sinh mà con người phụ thuộc vào (nó cũng chất vấn luôn tham vọng làm chủ thiên nhiên, chế ngự thiên nhiên của con người).

Đứng từ góc độ văn chương, không có tác phẩm nào không đụng chạm đến vấn đề môi trường, sinh thái. Đó là không gian của sự tồn tại nhân vật, chuyện kể, sự kiện. Tuy nhiên, nếu hiểu chặt chẽ hơn khái niệm văn học sinh thái như một khuynh hướng, một dòng mạch, với quan niệm rõ ràng, thái độ cụ thể, chiến lược viết một cách có ý thức về sinh thái, ở Việt Nam, dòng mạch này chưa thực sự phát triển. Ngay cả những tác phẩm viết về đô thị cũng là một cách dẫn chiếu về sinh thái khi bày ra thực trạng tự nhiên đã bị “cưỡng bức” như thế nào trong các đô thị hiện đại.

t34a.jpg

Từ khi xã hội hình thành và tiến hành các cuộc cách mạng công nghiệp một cách vô độ, thiên nhiên đã bị lợi dụng, bị hủy hoại, bị bức tử. Những cánh rừng mất đi, những dòng sông hẹp lại và biến mất, những cánh đồng biến thành khu công nghiệp, lũ lụt, hạn hán, nước biển dâng, hiệu ứng nhà kính, dịch bệnh bùng phát… đã nghiêm khắc đặt con người vào tình thế phải xem xét lại trách nhiệm của mình. Văn chương, trong tư cách là một loại hình nghệ thuật, từng được gắn các phẩm tính nhân văn, nhân bản, nhân tính, nhân đạo… có lẽ cũng cần phải thay đổi, thâu nạp thêm các tính chất khác trong thái độ trân trọng tự nhiên, hòa giải với tự nhiên.

Văn học sinh thái lấy tự nhiên làm trung tâm, nhưng không phải là xóa bỏ loài người, nhân tính. Trong sự vận động của dòng văn học này, tự nhiên và con người có được thái độ chung sống bình đẳng, đáp ứng những quyền lợi của nhau nhằm hướng đến sự tồn tại một cách bền vững nhất. Từ thực tiễn sáng tác văn học sinh thái cùng các hoạt động vì môi trường khác, hướng phê bình sinh thái ra đời để làm rõ hơn mối quan hệ ấy của con người và tự nhiên.

Ở Việt Nam, hướng phê bình sinh thái đang nhận được nhiều sự quan tâm của các học giả, các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, việc dịch thuật lý thuyết phê bình sinh thái, việc hiểu thế nào là văn học sinh thái, phê bình sinh thái… vẫn còn chưa phát triển đúng tầm với thực trạng biến đổi môi trường ở Việt Nam và thế giới.

Không khó để nhận ra những “mơ hồ sinh thái” (Karen L Thornber) trong cái cách mà người ta can dự vào tự nhiên, nhân danh việc bảo vệ - bảo tồn tự nhiên. Đôi khi chúng ta thấy hài hước trước những mơ hồ ấy. Để bảo vệ rừng lim, người ta lại đi triệt hạ các loài cây khác xung quanh nó. Để bảo vệ động vật hoang dã, người ta lại quây thành các khu vực (có tính chất như nuôi nhốt) và can thiệp vào cấu trúc sinh tồn tự nhiên của loài vật… Đau đớn hơn, khi một loài vật nào được đưa vào sách đỏ, đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, cần được bảo vệ, lại là lúc giống loài ấy bị săn đuổi phục vụ những kẻ có nhu cầu thưởng thức đặc sản.

Văn chương nghệ thuật không đề xuất giải pháp cho các vấn đề đã nêu ở trên. Văn chương làm người ta nhận ra mình, nhận ra đồng loại, nhận ra những sinh vật khác, điều kiện sống - giá trị sống khác xung quanh mình, liên hệ mật thiết, sinh tử với mình. Từ nhận thức và tình cảm ấy, con người hình thành thái độ, hành vi ứng xử với tự nhiên, môi trường. Đó là cách những cơn mưa dầm lặng lẽ thấm sâu vào đất, nuôi dưỡng những mầm sống vươn lên, giữ cho sự sống vĩnh hằng trong ngôi nhà chung mang tên trái đất.

Bài liên quan
  • Thúc đẩy phát triển tiềm lực khoa học công nghệ ngành Tài nguyên và Môi trường
    (TN&MT) - Để đẩy mạnh hoạt động KH&CN của ngành TN&MT, trong thời gian tới, Bộ TN&MT sẽ thúc đẩy phát triển tiềm lực, nâng cao vai trò đóng góp của KH&CN nhằm quản lý, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường, ứng phó BĐKH, thúc đẩy phát triển bền vững kinh tế - xã hội của đất nước" - Đó là khẳng định của Thứ trưởng Võ Tuấn Nhân tại Hội thảo tổng kết hoạt động KH&CN giai đoạn 2011 - 2020 và định hướng đến năm 2030 của Bộ TN&MT diễn ra sáng 29/7, tại Hà Nội.

(0) Bình luận
Nổi bật
Phường Đại Kim nâng cao ý thức người dân trong công tác phòng cháy chữa cháy
Thời gian qua, UBND phường Đại Kim (quận Hoàng Mai, Tp. Hà Nội) luôn đề cao công tác tuyên truyền để nâng cao ý thức người dân đối với công tác phòng cháy chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ (PCCC&CNCH).
Đừng bỏ lỡ
  • Báo TN&MT cùng Chùa Linh Sơn Thanh Nhàn (Hà Nội) trao 466 suất quà cho đồng bào DTTS huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La
    (TN&MT) - Chiều 1/10, Báo Tài nguyên và Môi trường cùng chùa Linh Sơn Thanh Nhàn Hà Nội đã đến trao tặng 466 suất quà cho bà con đồng bào DTTS còn nhiều khó khăn tại 2 xã Tường Tiến, Tường Hạ, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La.
  • Khai mạc Ngày hội văn hóa Ninh Thuận tại Hà Nội
    (TN&MT) - Tối 30/9 tại Phố đi bộ Hồ Hoàn Kiếm, UBND tỉnh Ninh Thuận tổ chức Lễ khai mạc Ngày hội văn hóa Ninh Thuận tại Hà Nội. Đây là sự kiện góp phần giới thiệu, quảng bá nét đẹp văn hoá đặc sắc, tiêu biểu của nhân dân các dân tộc trong tỉnh Ninh Thuận đến với đông đảo nhân dân Thủ đô, du khách trong nước và quốc tế.
  • Thành phố Gia Nghĩa: Hoàn thành xây dựng nông thôn mới và đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba
    Sáng 30/9, UBND tỉnh Đắk Nông tổ chức Lễ công bố TP. Gia Nghĩa hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới (NTM) và đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba của Chủ tịch nước.
  • Xúc tiến, quảng bá nét đẹp du lịch Ninh Thuận 2022
    (TN&MT) - Ngày 30/9, UBND tỉnh Ninh Thuận tổ chức Hội nghị xúc tiến, quảng bá du lịch Ninh Thuận tại Hà Nội. Đây là sự kiện để tỉnh Ninh Thuận giới thiệu, quảng bá vẻ đẹp du lịch địa phương, đồng thời là dịp để các cơ quan, đơn vị trong tỉnh có cơ hội gặp gỡ, chia sẻ về tiềm năng, cơ hội phát triển du lịch đến với các nhà đầu tư, cộng đồng doanh nghiệp của Thủ đô.
  • Báo chí khẳng định được vị trí trong công cuộc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
    (TN&MT) - Chiều 30/9, tại Vĩnh Phúc, Hội Nhà báo Việt Nam và Hội Nhà báo tỉnh Vĩnh Phúc phối hợp tổ chức Tọa đàm “Báo chí với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch - Thực tiễn và giải pháp”. Tọa đàm có sự tham dự của Hội Nhà báo các tỉnh, thành phố miền Bắc, các Liên chi hội và Chi hội trực thuộc Trung ương Hội.
  • Bộ GDĐT giải đáp những ý kiến trái chiều về hệ thống lọc ảo chung
    (TN&MT) - Mặc dù, hệ thống lọc ảo chung của Bộ GDĐT được nhiều trường đánh giá là ưu việt, nhưng những ngày gần đây, vẫn có nhiều ý kiến trái chiều cho rằng, hệ thống này gây bức xúc khi tất cả các phương thức xét tuyển đều được Bộ GDĐT lọc ảo chung, các trường hoàn toàn không xác định điểm sàn và điểm chuẩn trước vì không lường được lượng thí sinh ảo ở nhiều phương thức.
  • Công ty Điện lực Đắk Nông: Hỗ trợ khắc phục sự cố lưới điện tỉnh miền Trung
    (TN&MT) - Bão số 4 đổ bộ vào miền Trung, gây sự cố nghiêm trọng cho hệ thống lưới điện các tỉnh miền Trung. Quảng Nam là một trong những địa phương chịu thiệt hại nặng nề hệ thống lưới điện. Ngày 29/9, Công ty Điện lực Đắk Nông (PC Đắk Nông) đã có mặt tại tỉnh Quảng Nam hỗ trợ khắc phục sự cố lưới điện nhằm sớm cấp điện trở lại cho người dân tỉnh bạn.
  • Ngành nông nghiệp tạo đột phá về tăng trưởng xanh
    (TN&MT) - Sáng 30/9, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức Hội nghi triển khai Kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 – 2030.
  • Nghệ An: Nước từ thượng nguồn đổ về, nhiều nơi vẫn bị ngập sâu
    Dù mưa đã ngớt ở một số huyện, thị từ tối 29/9; thế nhưng hiện nay do nguồn nước từ thượng nguồn đổ về và một số nhà máy thuỷ điện, hồ thuỷ lợi tiến hành xả lũ nên nhiều địa phương hạ du nước vẫn ngập sâu. Công tác giúp dân khắc phục hậu quả, giảm thiểu thiệt hại vẫn đang được các cấp chính quyền tập trung toàn bọ lực lượng, khẩn trương tiến hành.
  • Luồng sinh khí mới từ Đề án hỗ trợ tác phẩm báo chí chất lượng cao
    (TN&MT) - Tại Hội nghị tổng kết công tác hỗ trợ tác phẩm báo chí chất lượng cao giai đoạn 2016 – 2020, triển khai Chương trình hỗ trợ giai đoạn 2021 – 2025 vào sáng 30/9, tại Vĩnh Phúc do Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức, Hội đã nhận được nhiều ý kiến của Hội Nhà báo các tỉnh miền Bắc, trong đó, chủ yếu đề xuất Hội Nhà báo Việt Nam cấp kinh phí hỗ trợ tác phẩm báo chí chất lượng cao ngay từ đầu năm và tăng kinh phí hỗ trợ cho các tác phẩm này.
  • Nghệ An: Nỗ lực hỗ trợ người dân khắc phục, giảm thiểu thiệt hại do mưa lũ
    Trong ngày 29/9, lãnh đạo tỉnh Nghệ An đã phân công đi chỉ đạo công tác khắc phục hậu quả mưa lũ do hoàn lưu của cơn bão số 4 gây ra. Theo đó, tỉnh Nghệ An yêu cầu các địa phương tập trung lực lượng nhanh chóng khắc phục hậu quả, tập trung cao độ với phương án bốn tại chỗ để giảm thiệt thiệt hại cho người dân nếu mưa lớn tiếp tục kéo dài.
  • Top 3 bãi biển “phá đảo” bảng xếp hạng quốc tế tại Phú Quốc
    (TN&MT) - Các bãi biển “phá đảo” nhiều bảng xếp hạng trong nước và quốc tế chính là “đặc sản” vạn người mê của Phú Quốc, đưa hòn đảo trở thành đại diện duy nhất của Việt Nam có mặt trong top 25 hòn đảo tốt nhất thế giới do Travel & Leisure bình chọn.
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO