Nhìn lại tục hiến tế trâu trong những lễ hội mùa xuân ở Việt Nam

Phạm Văn | 24/02/2021, 14:06

(TN&MT) - Trong số hàng nghìn lễ hội xuân diễn ra ở Việt Nam có nhiều lễ hội liên quan tới trâu được tổ chức như: lễ hội chọi trâu; lễ hội đâm trâu; lễ hội treo cổ trâu … Khi dịch Covid-19 chưa xảy đến, những lễ hội này luôn là đề tài tranh luận nóng bỏng của dư luận xã hội do liên quan tới tính bạo lực, phản cảm.

Mặc dù chưa có thống kê chính xác nhưng có thể thấy rằng, những lễ hội liên quan tới con trâu chiếm số lượng không nhỏ trong số những lễ hội xuân ở Việt Nam. Có thể kể đến hàng loạt lễ hội điển hình như: lễ hội chọi trâu (ở Hải Phòng, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Hà Nội …); lễ hội đâm trâu (của đồng bào các dân tộc ở Tây Nguyên); lễ hội treo cổ trâu (Yên Bái).

Khi dịch Covid-19 chưa xảy đến, những lễ hội này luôn là đề tài tranh luận nóng bỏng trên các diễn đàn xã hội do liên quan tới yếu tố phản cảm, bạo lực, thiếu nhân văn … Tuy nhiên nhìn nhận dưới góc nhìn văn hóa, chúng ta giải thích những lễ hội này như thế nào?

Trong một dịp được trò chuyện với nhà nghiên cứu văn hóa Trần Lâm Biền, người viết bài này đã được ông giải thích cho những ý nghĩa văn hóa ẩn sau những hành động mà hiện nay bị nhiều người cho là “bạo lực, phản cảm”.

Chọi trâu là một trong những lễ hội lớn của nhiều địa phương Bắc Bộ

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Trần Lâm Biền, ở một số vùng của Việt Nam, con trâu (đặc biệt là trâu trắng) có rất nhiều ý nghĩa. Con trâu thuộc tính âm, màu trắng tượng trưng cho nước nên đây là một biểu tượng cho quỷ nước. Hình thức treo cổ trâu hay đâm trâu thực chất là một hình thức hiến tế cho thần, và là một cách để trị quỷ nước.

Trong thời phong kiến, vào ngày 30 Tết, triều đình thực hiện nghi thức Đả xuân ngưu ngay tại đền Bạch Mã bây giờ. Họ làm một con trâu bằng đất sét rồi quét vôi trắng lên đó. Sau đó người ta dùng roi dâu (roi làm bằng cây dâu - PV) và đánh lên người con trâu trắng đó. Giải thích dưới góc độ biểu tượng văn hóa thì roi dâu thuộc tính dương nên có khả năng trừ tà, sát quỷ. Con trâu trắng biểu tượng cho quỷ nước. Dùng roi dâu đánh trâu trắng là hình thức trị quỷ nước và cầu cho mùa màng bội thu.

Hoặc như hành động đâm trâu cũng vậy. Màu đỏ tượng trưng cho sinh khí nên khi máu tóe ra thì sinh khí tràn đầy, con người sẽ nhận được một sức mạnh tâm linh rất lớn. Nếu người ta nhìn dưới góc độ tâm linh sâu sắc như vậy thì những hành động trên liệu có còn là ác độc, dã man? Vấn đề ở chỗ, dưới góc nhìn trực quan, nhiều người không chấp nhận cách giải thích như vậy và cho rằng, hình thức đâm trâu hay treo cổ trâu gây mất phản cảm và không có giá trị giáo dục.

Theo nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền thì tâm lý này cũng dễ hiểu bởi: “Đại bộ phận người dân bây giờ chỉ nhìn thấy hình (tức những biểu hiện hành vi bên ngoài như: treo cổ trâu, đâm trâu …) mà không thấy thể (tức không hiểu bản chất, ý nghĩa của tập tục đó). Hơn nữa, nhiều người cũng tò mò thái quá. Bởi lẽ tục đâm trâu hay treo cổ trâu hiện nay hầu hết được tổ chức kín đáo trong một không gian hẹp (nhiều nơi còn tổ chức vào ban đêm như tục treo cổ trâu ở Yên Bái).

Đâm trâu là nghi thức quan trọng của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên

Ấy vậy mà nhiều người tò mò, không hiểu lễ hội, tìm mọi cách để được xem phần lễ rồi quay phim, chụp ảnh tung lên mạng. Họ không hiểu được bản chất của những nghi thức trong lễ hội nhưng đã vội vàng phê phán thì đó chỉ là phê phán sai lầm. Nếu để nghi thức đó diễn ra trong không gian hẹp, không cho quay phim chụp ảnh thì đâu còn phản cảm?”.

Tuy nhiên nhà nghiên cứu này cũng cho rằng chúng ta vẫn cần phải dung hòa, dung hội cả cũ lẫn mới, vừa đáp ứng nhu cầu của dư luận hiện đại, vừa thỏa mãn mong muốn của những chủ thể lễ hội. “Tôi nghĩ cách tổ chức hiến tế trong không gian kín là cách xử lý hay vừa thỏa mãn công chúng, vừa thỏa mãn những chủ thể lễ hội. Tôi nghĩ muốn phán xét một hiện tượng văn hóa thì trước hết, phải thấu hiểu nó đã. Không chỉ ở Việt Nam mà ở nhiều nền văn hóa khác, họ luôn có những hình thức vay mượn sức mạnh của thánh thần.

Tục đâm trâu, chọi trâu và chia nhau phần thịt của trâu chọi … cũng ẩn tàng triết lý vay mượn sức mạnh thần linh tương tự như vậy nên tính thiêng của nó rất cao. Văn hóa luôn là tốt, là giá trị đối với chính chủ nhân của nó, nhưng có thể sẽ là không chấp nhận được với các cộng đồng dân cư khác. Nhưng tôi thấy không vì những nghi thức hiến sinh mà con người trở nên bạo lực, hung tợn hơn. Thế nên chúng ta đừng nên vì một hình ảnh, một đoạn video mà đánh giá lễ hội này là phản cảm hay không phản cảm” – nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền nhận định.

Bất chấp những tranh luận dường như bất tận liên quan tới việc bảo vệ “quyền của động vật”, thực tế là không ít người trong xã hội hiện nay lại đối xử rất “tàn nhẫn” với chính đồng loại của mình. Đơn cử như các lễ hội chọi trâu, người ta chỉ quan tâm con nào thắng để xẻ thịt bán rồi “chặt chém” người mua, thậm chí lừa khách hàng để bán thịt trâu đểu, thịt trâu kém chất lượng. Đây rõ ràng cũng là một câu hỏi rất đáng suy ngẫm.

Bài liên quan

(0) Bình luận
Nổi bật
Nhiều hoạt động hấp dẫn tại Ngày hội du lịch văn hóa tỉnh Sơn La
(TN&MT) - Ngày 26/5, tại Khu du lịch quốc gia Mộc Châu, Ngày hội du lịch văn hóa tỉnh Sơn La năm 2023 với chủ đề “Điểm đến thiên nhiên khu vực hàng đầu thế giới” đã bắt đầu với chuỗi các hoạt động phong phú, hấp dẫn.
Đừng bỏ lỡ
  • Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà dự Lễ bế mạc và trao thưởng Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng
    Tối 13/5, tại Nhà hát Trưng Vương, thành phố Đà Nẵng, Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ nhất đã bế mạc và trao thưởng cho các hạng mục phim đoạt giải. Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà dự và trao giải tại Liên hoan.
  • Festival Biển Nha Trang - Khánh Hòa 2023 sẽ diễn ra từ ngày 3-6/6
    (TN&MT) - Sáng 10/5, tại TP.HCM, UBND tỉnh Khánh Hòa đã tổ chức Họp báo giới thiệu Festival Biển Nha Trang - Khánh Hòa năm 2023. Sự kiện quan trọng này sẽ diễn ra từ ngày 03/6 - 06/6 với nhiều điểm mới hấp dẫn, hướng tới chủ đề “Khánh Hòa - Khát vọng phát triển”.
  • Khai mạc Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ nhất năm 2023
    20 giờ tối ngày 9/5, tại Nhà hát Trung Vương (TP. Đà Nẵng) đã khai mạc Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ nhất năm 2023 (DANAFF I) với chủ đề “Mang Đà Nẵng đến Châu Á và mang Châu Á đến Đà Nẵng".
  • Khát vọng… cất lên từ bản
    (TN&MT) - Một bản làng xa xôi của Lai Châu đã đạt thương hiệu điểm du lịch cộng đồng  hấp dẫn nhất ASEAN. Ở đó, ngoài những gì thiên nhiên ban tặng, còn có những con người biết vươn lên từ số phận, biết gắn kết cộng đồng để cùng nhau thoát nghèo bền vững… Đặc sản "tinh thần" của họ là nghị lực con người, nghị lực tập thể mà khó ở nơi đâu có được...
  • Lai Châu: Chú trọng liên kết hợp tác du lịch
    (TN&MT) - Chương trình liên kết hợp tác phát triển du lịch với các tỉnh thành của ngành Du lịch Lai Châu là một trong những hướng đi bền vững, nhằm kích cầu ngành du lịch của địa phương.
  • TP Đồng Hới: Tưng bừng Lễ hội đường phố và Lễ hội chèo cạn-múa bông
    (TN&MT)  -Nằm trong chuỗi các hoạt động “Tuần Văn hóa-Du lịch Đồng Hới năm 2023”, chiều tối 28/4, TP. Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình đã tổ chức Lễ hội đường phố và Lễ hội chèo cạn-múa bông với nhiều tiết mục biểu diễn nghệ thuật độc đáo.
  • Thanh Hóa: Khai mạc "Tuần văn hóa thành phố Thanh Hóa - thành phố Hội An" năm 2023
    Nhân kỷ niệm 62 năm ngày kết nghĩa giữa TP. Thanh Hóa – TP. Hội An, tối ngày 27/4/2023, tại Công viên Hội An; Thành ủy, HĐND, UBND TP. Thanh Hoá đã tổ chức lễ khai mạc “Tuần văn hóa TP Thanh Hóa - TP Hội An” năm 2023.
  • Người dân Mê Linh dâng hương kỷ niệm 1980 năm Ngày giỗ Hai Bà Trưng
    (TN&MT) - Ngày 27-4 (tức ngày 8 tháng Ba năm Quý Mão), tại Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Hai Bà Trưng, thuộc xã Mê Linh, huyện Mê Linh, TP Hà Nội đông đảo tầng lớp nhân dân huyện Mê Linh đã trang trọng tổ chức Lễ dâng hương kỷ niệm 1980 năm Ngày giỗ Hai Bà Trưng (43 - 2023).
  • Lào Cai: Ngày hội sách “Nhận thức - Đổi mới - Sáng tạo”
    (TN&MT) - Ngày 20/4, UBND tỉnh Lào Cai long trọng tổ chức Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ II năm 2023 trên địa bàn toàn tỉnh với chủ đề “Sách: Nhận thức - Đổi mới - Sáng tạo”.
  • Cần Thơ: Khai mạc Hội sách lần thứ IV năm 2023
    (TN&MT) - Ngày 20/4, tại Thư viện TP. Cần Thơ, Sở Thông tin và Truyền thông  TP. Cần Thơ đã phối hợp với Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch, Thành đoàn Cần Thơ tổ chức khai mạc Hội sách TP. Cần Thơ lần thứ IV năm 2023 và Triển lãm sách chuyên đề “Cần Thơ với bản sắc văn hóa sông nước vùng Đồng bằng sông Cửu Long”, thu hút đông đảo đoàn viên, thanh niên, học sinh, sinh viên,... đến tham quan, trải nghiệm.
  • Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ Nhất sẽ được tổ chức từ ngày 9 - 13/5/2023
    Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ Nhất 2023 (Da Nang Asian Film Festival – DANAFF I) sẽ được tổ chức từ ngày 9 - 13/5/2023 do UBND TP. Đà Nẵng chỉ đạo, Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) chủ trì, phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao TP. Đà Nẵng cùng các Sở ngành, các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước thực hiện.
  • Nhiều hoạt động hấp dẫn trong Tuần lễ Văn hóa - Du lịch Đồng Hới 2023
    (TN&MT) - Được tổ chức từ ngày 25/4-1/5/2023, “Tuần lễ Văn hóa - Du lịch Đồng Hới năm 2023" có nhiều hoạt động văn hóa, vui chơi, giải trí độc đáo, ấn tượng, hứa hẹn làm vừa lòng du khách đến tham quan, nghỉ dưỡng.
  • Bắc Ninh: Tổ chức lễ khai mạc ngày sách và văn hóa đọc năm 2023
    Sáng 14/4, tại khu vực Công viên Hồ Điều hòa Văn Miếu (thành phố Bắc Ninh) diễn ra lễ khai mạc Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam tỉnh Bắc Ninh năm 2023. Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam tỉnh Bắc Ninh năm 2023 với chủ đề “Sách: Nhận thức - Đổi mới - Sáng tạo”.
  • Phê duyệt Nhiệm vụ lập Quy hoạch tu bổ, phục hồi di tích Chùa Hương
    Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà vừa ký ban hành Quyết định số 380/QĐ-TTg ngày 13/4/2023 phê duyệt Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Quần thể Hương Sơn (Chùa Hương), huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội.
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO